Wymiary uszczelek kołnierzowych wg PN-EN 1514-1 – tabela DN/PN

Co określa norma PN-EN 1514-1

PN-EN 1514-1 to polska wersja europejskiej normy, która podaje wymiary niemetalowych uszczelek płaskich – z wkładką lub bez – do kołnierzy oznaczanych ciśnieniem nominalnym PN. Obejmuje kołnierze stalowe, żeliwne, ze stopów miedzi i aluminium wykonane według norm z serii EN 1092. Zakres to średnice nominalne do DN 4000 i ciśnienia do PN 63.

Norma nie mówi, z jakiego materiału ma być uszczelka. Określa jej kształt, średnice, rozstaw i liczbę otworów oraz typowe grubości. Materiał – płytę bezazbestową, grafit, PTFE czy gumę – dobiera się osobno, do medium, temperatury i ciśnienia. Inne części normy dotyczą innych konstrukcji: uszczelek spiralnych, metalowych i w płaszczu PTFE.

Typy uszczelek: IBC, FF, TG i SR

Norma rozróżnia cztery kształty uszczelek, dopasowane do rodzaju przylgi kołnierza:

• IBC (inside bolt circle) – pierścień mieszczący się wewnątrz okręgu śrub. Stosowany na kołnierzach z przylgą płaską lub podniesioną (typ A i B). To najczęściej zamawiany typ.
• FF (full face) – uszczelka pełna, na całą powierzchnię kołnierza, z otworami na śruby. Do kołnierzy płaskich, np. żeliwnych lub z tworzywa.
• TG (tongue and groove) – wąski pierścień do połączeń na pióro i wpust.
• SR (spigot and recess) – pierścień do połączeń z występem i wgłębieniem.

W praktyce utrzymania ruchu zdecydowana większość zamówień dotyczy typów IBC i FF, dlatego na nich skupia się ten poradnik.

Tabela wymiarów uszczelek IBC dla DN15–DN300

Poniżej najczęściej spotykane rozmiary uszczelek pierścieniowych IBC dla ciśnień PN10–PN40. Średnica wewnętrzna d1 jest wspólna dla wszystkich ciśnień, a średnica zewnętrzna d2 zależy od klasy ciśnienia kołnierza.

Wymiary w milimetrach, uszczelki typu IBC wg EN 1514-1:1997 do kołnierzy wg EN 1092-1.

Jak czytać tabelę i na co uważać

Do DN80 włącznie uszczelka IBC ma ten sam wymiar dla PN10, PN16, PN25 i PN40 – kołnierze w tym zakresie mają taki sam okrąg śrub. Od DN100 średnica zewnętrzna zaczyna się różnić, bo kołnierze wyższych klas ciśnienia mają większe średnice podziałowe i grubsze śruby. Przy DN200 i większych każda klasa PN ma już własny wymiar.

Średnica wewnętrzna w normie jest kompromisem między różnymi typami kołnierzy z serii EN 1092, dlatego jedna wartość obowiązuje dla danego DN. Nie musi się ona dokładnie pokrywać ze średnicą wewnętrzną rury. Uszczelka nie powinna jednak wchodzić w światło przepływu – wystająca krawędź jest narażona na wymywanie i zaburza przepływ.

Przed zamówieniem warto sprawdzić klasę PN wybitą na kołnierzu lub zmierzyć rozstaw śrub. Pomyłka między PN16 a PN40 przy DN100 to tylko 6 mm na średnicy zewnętrznej, ale przy DN300 już ponad 30 mm.

Uszczelka pełna FF – otwory i okrąg śrub

Uszczelka FF ma średnicę zewnętrzną równą średnicy kołnierza oraz otwory na śruby. Do jej opisania potrzebne są cztery wymiary: średnica wewnętrzna, średnica zewnętrzna, średnica okręgu śrub i liczba oraz średnica otworów. Przykładowo dla DN50 PN16 norma podaje średnicę zewnętrzną 165 mm, okrąg śrub 125 mm i 4 otwory 18 mm.

Uszczelki FF stosuje się tam, gdzie kołnierz jest płaski na całej powierzchni, na przykład w armaturze żeliwnej, pompach czy kołnierzach z tworzyw sztucznych. Pełna uszczelka rozkłada nacisk na większą powierzchnię i chroni kruchy kołnierz przed wygięciem przy dokręcaniu śrub. Na kołnierzu z przylgą podniesioną uszczelka FF nie ma sensu – uszczelnia tylko część przylgi, a reszta pracuje bez docisku.

Grubość uszczelki

Norma zawiera tabelę typowych grubości dla poszczególnych grup materiałów, od ułamków milimetra do kilku milimetrów. Najczęściej zamawiane uszczelki kołnierzowe z płyt bezazbestowych mają grubość 2 mm, rzadziej 1, 1,5 lub 3 mm. Cieńsza uszczelka lepiej trzyma ciśnienie i mniej się relaksuje, ale gorzej kompensuje nierówności przylgi. Grubsza wybacza krzywe lub skorodowane kołnierze, kosztem większego pełzania.

Szerzej piszemy o tym w poradniku Jaką grubość uszczelki z płyty wybrać?.

Kiedy wymiary z normy nie wystarczą

Tabela z normy obejmuje typowe kołnierze, ale w zakładach często pracują instalacje, które do niej nie pasują:

• stare kołnierze wg norm PN i DIN – większość wymiarów się pokrywa, ale zdarzają się różnice w średnicach i rozstawie śrub,
• kołnierze amerykańskie ASME B16.5 – opisane klasami (Class 150, 300) i calami, wymagają uszczelek wg innej normy, ASME B16.21,
• kołnierze maszynowe i niestandardowe – pokrywy, włazy, obudowy pomp, przekładnie, gdzie kształt bywa prostokątny lub nieregularny,
• wyższe ciśnienia i trudne warunki – tam zamiast uszczelki płaskiej lepiej sprawdzają się uszczelki spiralne.

Warto też pamiętać, że norma EN 1514-1 doczekała się nowego wydania w 2024 roku, a jej polska wersja jest dostępna w PKN. Przy projektach i dokumentacji odbiorowej należy sprawdzić, które wydanie obowiązuje w danym kontrakcie. Gdy wymiary nie są pewne, najprościej przesłać zdjęcie z miarką, rysunek albo starą uszczelkę jako wzór.

Uszczelki kołnierzowe wycięte na wymiar

W PLASTCAR wycinamy uszczelki kołnierzowe IBC i FF w wymiarach normowych oraz według rysunku, pliku DXF lub wzoru. Tniemy nożem oscylacyjnym CNC – od jednej sztuki do wielotysięcznych serii – z ponad 50 rodzajów płyt dostępnych w magazynie: płyt uszczelkarskich, gumy, silikonu, pianek i PTFE.

Wymiary uszczelki można wpisać w konfiguratorze uszczelek online albo podać w zapytaniu: DN, PN, typ uszczelki, grubość, ilość oraz medium i temperaturę pracy. Jeśli nie wiesz, jaki materiał wybrać, doradzimy i przygotujemy wycenę. Zobacz też, jak działa wycinanie uszczelek na wymiar.