Preszpan – co to jest i do czego służy

Czym jest preszpan

Preszpan (spotyka się też nazwy pressspan, prespan, tektura elektroizolacyjna lub transformatorowa) to twardy, zwarty karton wytwarzany z czystych włókien celulozowych, bez dodatku spoiw syntetycznych i wypełniaczy mineralnych. Włókna są formowane na mokro w arkusze, a następnie warstwowane, prasowane i wygładzane. Dzięki temu materiał ma gładką, lekko błyszczącą powierzchnię, wyraźnie większą gęstość niż zwykła tektura i jednolitą grubość na całym arkuszu.

Wymagania dla preszpanu elektrotechnicznego opisuje norma PN-EN 60641 (odpowiednik IEC 60641), która dzieli go na typy w zależności od przeznaczenia i podaje metody badań: gęstość, wytrzymałość na rozciąganie, chłonność oleju czy wytrzymałość elektryczną. Kupując materiał do zastosowań elektrycznych, warto pytać właśnie o zgodność z tą normą.

Właściwości, które decydują o zastosowaniach

Najważniejsze cechy preszpanu wynikają z jego budowy – gęsto upakowanej, czystej celulozy:

• dobre właściwości dielektryczne – szczególnie po nasyceniu olejem izolacyjnym, gdy olej wypełnia pory między włóknami;
• wytrzymałość mechaniczna i sztywność – arkusz da się giąć i kształtować, ale nie rozciąga się jak guma;
• stabilność wymiarowa – w suchym otoczeniu i w oleju zachowuje kształt i grubość;
• zgodność z olejami mineralnymi – nie pęcznieje w nich i nie zanieczyszcza oleju;
• łatwa obróbka – tnie się go nożem, wykrojnikiem lub ploterem, można go tłoczyć i zaginać.

Typowy preszpan elektrotechniczny ma klasę cieplną A, czyli przeznaczony jest do pracy ciągłej w temperaturze do 105°C. Gęstość, zależnie od grubości i gatunku, mieści się zwykle w przedziale około 1,0–1,3 g/cm³ – dla porównania zwykła tektura jest kilkakrotnie lżejsza.

Preszpan w transformatorach, silnikach i aparaturze

Główne zastosowanie preszpanu to izolacja elektryczna. W transformatorach olejowych wycina się z niego przekładki między uzwojeniami, cylindry izolacyjne, podkładki pod jarzma i elementy dystansowe. W silnikach elektrycznych służy jako izolacja żłobków, kliny i przekładki międzyfazowe. Stosuje się go też na korpusy cewek, izolację rdzeni, przegrody w rozdzielnicach i podkładki izolacyjne w aparaturze.

W układach olejowych preszpan pracuje w parze z olejem transformatorowym: olej wnika w strukturę celulozy, wypiera powietrze i wilgoć, a całość tworzy izolację o znacznie lepszych parametrach niż suchy karton. Dlatego przed zalaniem olejem elementy z preszpanu suszy się – wilgoć zawarta w celulozie obniża wytrzymałość elektryczną i przyspiesza starzenie izolacji.

Preszpan jako materiał na uszczelki

Poza elektrotechniką preszpan jest prostym i tanim materiałem na cienkie uszczelki płaskie i podkładki. Sprawdza się tam, gdzie połączenie pracuje z olejem, smarem lub paliwem, w niewysokiej temperaturze i przy niewielkim ciśnieniu. Typowe przykłady to uszczelki pokryw, misek olejowych i obudów przekładni w maszynach i starszych pojazdach, podkładki dystansowe, przekładki regulacyjne oraz osłony izolacyjne.

Zaletą jest powtarzalna grubość i gładka powierzchnia, dzięki którym uszczelka równo przylega do obrobionych powierzchni przy umiarkowanym docisku. Preszpan nie ma jednak sprężystości gumy ani odporności płyt uszczelkarskich, więc nie zastąpi ich w instalacjach przemysłowych. Szerzej o doborze materiałów do mediów olejowych piszemy w poradniku Płyta uszczelkarska do oleju i paliw – jak dobrać?.

Ograniczenia – woda, para i wyższa temperatura

Preszpan to celuloza, więc ma słabe strony typowe dla materiałów papierowych. Chłonie wilgoć i wodę, a zawilgocony traci sztywność, wytrzymałość i właściwości izolacyjne. Nie nadaje się do wody, pary, roztworów wodnych ani do mediów agresywnych chemicznie. Powyżej swojej klasy cieplnej szybciej się starzeje – brązowieje, kruszeje i traci wytrzymałość. Nie należy go też stosować w miejscach, gdzie uszczelka ma kompensować duże nierówności kołnierzy.

Preszpan a filc i papier uszczelkowy

Preszpan bywa mylony z innymi materiałami „papierowymi”. Papier uszczelkowy (np. impregnowany) jest zwykle cieńszy i bardziej miękki, a jego skład zależy od producenta. Filc techniczny z kolei ma luźną, sprężystą strukturę – dobrze zatrzymuje smar i pył oraz tłumi drgania, ale nie izoluje elektrycznie tak jak preszpan i nie daje sztywnej przekładki. Więcej o filcu przeczytasz w poradniku Filc techniczny – rodzaje, gęstość i zastosowania.

Jeśli nie masz pewności, który materiał wybrać, podstawą jest opis warunków pracy: medium, temperatura, ciśnienie i stan powierzchni uszczelnianych. Na tej podstawie łatwo ocenić, czy wystarczy preszpan, czy potrzebna jest guma albo płyta uszczelkarska.

Jak zamówić elementy z preszpanu

Preszpan sprzedaje się w arkuszach o różnych grubościach – od cienkich, giętkich folii po sztywne płyty. Do zamówienia gotowych elementów przygotuj:

• rysunek z wymiarami albo plik DXF – a jeśli go nie masz, starą uszczelkę lub jej odrys;
• grubość materiału i liczbę sztuk;
• informację o zastosowaniu – izolacja elektryczna czy uszczelka, z jakim medium i w jakiej temperaturze.

Proste kształty możesz też narysować samodzielnie w naszym konfiguratorze uszczelek online.

Uszczelki i podkładki z preszpanu na wymiar

W PLASTCAR sprzedajemy preszpan w arkuszach i wycinamy z niego uszczelki, przekładki i podkładki według rysunku, pliku DXF lub wzoru. Tniemy nożem oscylacyjnym CNC, bez wykrojnika, więc opłaca się zarówno jedna sztuka, jak i seria. Zadzwoń lub napisz – podpowiemy, czy preszpan sprawdzi się w Twoim zastosowaniu, a jeśli nie, dobierzemy inny materiał z ponad 50 rodzajów płyt w magazynie.