Poradnik
Olej transformatorowy jest bezlitosny dla przypadkowych gum: jedne pęcznieją, inne twardnieją, a jeszcze inne oddają do oleju składniki, które pogarszają jego właściwości izolacyjne. W tym poradniku wyjaśniamy, z jakich materiałów wykonuje się uszczelki do transformatorów olejowych, gdzie sprawdza się NBR, a gdzie korek z gumą, i dlaczego preszpan to zupełnie inna historia.
Gdzie w transformatorze pracują uszczelki
Kadź transformatora olejowego to szczelny zbiornik, w którym olej pełni jednocześnie funkcję izolacji i chłodziwa. Każde połączenie, które da się rozkręcić, wymaga uszczelnienia. Najczęściej spotykane miejsca to:
- pokrywa kadzi i włazy rewizyjne – długie, często prostokątne uszczelki na kołnierzach z blachy,
- przepusty (izolatory) wysokiego i niskiego napięcia – uszczelki pod kołnierzem izolatora i na trzpieniu,
- zawory spustowe, próbkowe i odcinające, połączenia radiatorów,
- konserwator, odwilżacz, wskaźnik poziomu oleju, przekaźnik gazowo-przepływowy,
- wzierniki, korki i pokrywy skrzynek zaciskowych.
W większości tych miejsc uszczelka jest płaska i wycinana z płyty lub arkusza, a jej kształt wynika z rysunku albo ze starej, zużytej sztuki.
Czego olej transformatorowy wymaga od uszczelki
Uszczelka w transformatorze ma inne zadania niż uszczelka w zwykłym układzie olejowym maszyny. Oprócz samej szczelności liczą się trzy rzeczy.
Odporność na olej przez lata. Materiał nie może wyraźnie pęcznieć, kurczyć się ani twardnieć w kontakcie z olejem mineralnym. Transformator pracuje bez przerwy, a przeglądy z otwieraniem kadzi są rzadkie, więc uszczelka musi wytrzymać wiele sezonów w podwyższonej temperaturze.
Brak wpływu na olej. Olej izolacyjny jest monitorowany – bada się m.in. jego wytrzymałość elektryczną, zawartość wody i produktów starzenia. Materiał, który oddaje do oleju plastyfikatory, wypełniacze lub związki siarki, pogarsza jego parametry. Dlatego w energetyce stosuje się mieszanki przeznaczone do kontaktu z olejem transformatorowym, a nie przypadkową gumę olejoodporną.
Praca w zmiennej temperaturze. Olej nagrzewa się pod obciążeniem i stygnie nocą lub zimą. Kołnierze z blachy pracują, a uszczelka musi za nimi nadążać – tu ważny jest powrót sprężysty i odporność na trwałe odkształcenie przy ściskaniu.
NBR – podstawowy materiał do oleju mineralnego
Kauczuk nitrylowy (NBR) to najczęściej stosowana guma do kontaktu z olejami mineralnymi. Dobrze znosi olej transformatorowy, jest elastyczny, łatwy w obróbce i dostępny w wielu grubościach. Z płyt NBR wycina się uszczelki pokryw, włazów, zaworów i przepustów.
Właściwości NBR zależą od mieszanki – przede wszystkim od zawartości akrylonitrylu i rodzaju wypełniaczy. Więcej akrylonitrylu oznacza zwykle lepszą odporność na olej, ale gorszą elastyczność w niskiej temperaturze. Przy transformatorach pracujących na zewnątrz warto o tym pamiętać i dobierać mieszankę z uwzględnieniem zimowych temperatur. Porównanie NBR z innymi gumami znajdziesz w poradniku EPDM, NBR, FKM czy silikon – jaką gumę wybrać na uszczelkę.
Korek z gumą – klasyka transformatorowych pokryw
Kompozyt korkowo-gumowy to granulat korka związany gumą, najczęściej nitrylową. W transformatorach stosuje się go od dziesięcioleci, zwłaszcza na długich kołnierzach pokryw i włazów.
Zaletą korka z gumą jest duża ściśliwość przy niewielkim nacisku. Uszczelka dobrze wypełnia nierówności i ugięcia blachy, których nie skompensowałaby twarda płyta. Granulat korka ogranicza też boczne wypływanie materiału spod kołnierza.
Ten materiał ma jednak swoje ograniczenia. Przy zbyt mocnym dokręceniu korek ulega zgnieceniu i traci sprężystość, a uszczelka po kilku cyklach nagrzewania przestaje trzymać. Dlatego w wielu konstrukcjach stosuje się dystanse lub ograniczniki ściśnięcia. Po otwarciu pokrywy uszczelkę korkowo-gumową zwykle wymienia się na nową, zamiast montować ją ponownie.
Preszpan – izolacja, nie uszczelka
W rozmowach o transformatorach często pada słowo preszpan. To prasowany karton elektroizolacyjny z celulozy, który wewnątrz transformatora pełni rolę izolacji stałej – w postaci przekładek, cylindrów, listew i podkładek między uzwojeniami. Nasączony olejem tworzy z nim układ izolacyjny.
Preszpan nie służy do uszczelniania połączeń kadzi. Jeśli jednak w zleceniu remontu pojawiają się zarówno uszczelki, jak i podkładki izolacyjne, oba elementy można wyciąć w jednej realizacji z odpowiednich materiałów. Więcej o samym materiale piszemy w poradniku Preszpan – co to jest i do czego służy.
Porównanie materiałów
| Materiał | Typowe miejsce | Zalety | Uwagi |
|---|---|---|---|
| NBR (guma nitrylowa) | pokrywy, włazy, zawory, przepusty | odporność na olej mineralny, elastyczność, wiele grubości | dobrać mieszankę do niskich temperatur |
| Korek z gumą NBR | długie kołnierze z blachy | duża ściśliwość, dobrze wypełnia nierówności | wrażliwy na przeciągnięcie śrub, jednorazowy |
| FKM (Viton) | miejsca gorące, specjalne wymagania | wyższa odporność temperaturowa i chemiczna | wyższa cena, stosować gdy NBR nie wystarcza |
| Preszpan | wnętrze transformatora | izolacja elektryczna nasączona olejem | nie jest materiałem uszczelniającym |
| EPDM, guma naturalna | – | – | pęcznieją w oleju mineralnym, nie stosować |
Gdy transformator pracuje na olejach estrowych zamiast mineralnego, dobór uszczelek należy potwierdzić z producentem urządzenia lub materiału – odporność gum na estry różni się od odporności na olej mineralny. Przy wyższych temperaturach pracy warto rozważyć FKM, o którym piszemy w tekście Viton (FKM) – kiedy warto dopłacić do droższej gumy.
Montaż i wymiana uszczelek przy remoncie
Nawet dobrze dobrany materiał nie uszczelni połączenia, jeśli montaż zostanie wykonany niedbale. Przy wymianie uszczelek w transformatorze warto przestrzegać kilku zasad:
- dokładnie oczyścić kołnierze ze starej uszczelki, oleju i rdzy, sprawdzić płaskość blachy,
- nie stosować przypadkowych past i silikonów – mogą zanieczyścić olej,
- długie uszczelki pokryw wykonywać w jednym kawałku lub łączyć w sposób przewidziany przez producenta, a nie na styk,
- dokręcać śruby stopniowo i na krzyż, aby nacisk rozłożył się równomiernie na całym obwodzie,
- przy korku z gumą pilnować, by nie zgnieść uszczelki ponad zalecany stopień ściśnięcia,
- po uruchomieniu i nagrzaniu kontrolować połączenia pod kątem pocenia się oleju.
Więcej o samym dokręcaniu przeczytasz w poradniku Dokręcanie śrub kołnierza a trwałość uszczelki.
Uszczelki do transformatora na wymiar
Uszczelki transformatorowe rzadko są katalogowe – każdy producent i każda generacja urządzeń ma własne kształty pokryw, przepustów i włazów. W PLASTCAR wycinamy je nożem oscylacyjnym CNC z płyt gumowych NBR i innych materiałów z magazynu, na podstawie rysunku, pliku DXF lub starej uszczelki – od jednej sztuki na remont po serie dla zakładów serwisujących transformatory.
Napisz, jaki to transformator, jaki olej i które uszczelki trzeba wymienić. Pomożemy dobrać materiał i przygotujemy wycenę. Możesz też skorzystać z konfiguratora uszczelek albo od razu wysłać zapytanie.
Remontujesz transformator?
Opisz medium, temperaturę i ciśnienie – dobierzemy materiał i przygotujemy wycenę.
Uszczelki wycięte na wymiar
Z płyt uszczelkarskich, gumy, silikonu, pianek i PTFE wycinamy uszczelki według rysunku, pliku DXF lub wzoru – już od jednej sztuki.